1 - ترجيح يك دسته از روايات با شهرت فتوايى ابتداء به نظر مىرسد كه شهرت بسيار قوى با روايت عدم بقاء نكاح است ، لذا شهرت روايت منصور بن حازم را ترجيح مىبخشد ، و فتواى شيخ طوسى - به بقاء نكاح - فتوايى شاذ است . ولى بعد از بررسى اقوال در مىيابيم كه هر چند متأخرين از شيخ طوسى غالباً نظر وى را نپذيرفته‌اند ولى اثبات شهرت قبل از زمان شيخ طوسى بر خلاف نظر وى دشوار است . در توضيح اين مطلب مىگوييم ، پس از شيخ قائلان به بقاء نكاح چند نفرى بيشتر نيستند . يحيى بن سعيد در جامع « 1 » و صاحب حدائق « 2 » ، و نيز مجلسى اول به اين قول تمايل دارد ، از كلام فيض رحمه الله در مفاتيح نيز چنين تمايلى برداشت مىشود ، زيرا نخست دليل قول به انفساخ نكاح را آورده ، سپس دليل شيخ طوسى را كه در ضمن آن پاسخ به دليل قائلان به انفساخ نكاح نيز درج شده ذكر كرده و آن را ردّ نمىكند « 3 » .

--> ( 1 ) - سلسله ينابيع الفقهيه ، ج 19 ، ص 554 ، سطر آخر . ( 2 ) - الحدائق الناضرة ، ج 24 ، ص 36 . ( 3 ) - كلام فيض كاشانى در مفاتيح الشرائع ، ج 2 ، ص 304 چنين است : و كذا [ انفسخ العقد ] اذا اسلمت دون زوجها الذمى على المشهور ، لنفى سبيل الكافر على المؤمن فى الآية ، و للصحيح : « فى النصرانية اذا اسلمت لم تحل له » خلافاً للشيخ فابقى نكاحهما ، و منع من دخول عليها ليلًا و الخلوة بها للحسن و غيره ، و حمل الحديث المذكور على خرقه الذمة . در اين عبارت جمله « حمل الحديث . . . » در واقع جمع عرفى است كه از سوى شيخ در پاسخ استدلال مشهور ذكر شده است ، چنانچه فيض اين جمع را نادرست مىدانست ، مناسب بودن آن را رد مىكرد ، لذا تمايل فيض به قول شيخ از اين عبارت برداشت مىشود . البته در ص 249 عبارتى وجود دارد كه ممكن است توهم شود كه فيض فتواى مشهور را پذيرفته است . ايشان مىفرمايد : « و كيف كان ، فلا خلاف فى بقاء النكاح دواماً ان اسلم على الكتابية دونها اما اذا اسلمت هى دونه انفسخ كما يأتى » ، ولى در اين عبارت كلمه « كما يأتى » مىتواند اشاره به اين باشد كه انفساخ عقد مبنى بر توضيحى است كه پس از اين مىآيد ، بنابراين عبارت تنها اشاره به بحث آينده دارد و خود فتواى به انفساخ عقد نيست ، محصل مضمون جمله اين است : « انفسخ العقد على المشهور » و با عبارت « كما يأتى » به « على المشهور » اشاره شده است ، و چنانچه مراد فيض از عبارت فوق فتواى به انفساخ عقد باشد ، بايد گفت كه در اينجا اشتباهى براى وى رخ داده ، فتواى مشهور در نظرش بوده لذا اين عبارت را ذكر كرده است ، چون از عبارتى كه در اول حاشيه نقل كرديم اگر تمايل به قول شيخ برداشت نشود ، فتواى به قول مشهور استفاده نمىشود ، لذا مرحوم فيض